Paul Lafargue’dan Bir İtiraz
9 Kasım Pazartesi günü Aliağa’dan gelen acı haber, işçilerin hangi koşullarda çalıştığı sorusunu bir kez daha önümüze getirdi. Bir demir çelik fabrikasında yaşanan patlama, geçimini kazanmak için işe giden insanların yaşamını elinden aldı. Geride aileler, yarım kalan hayatlar ve tekrar tekrar sormak zorunda kaldığımız sorular kaldı.
Daha fazla üretmenin, daha fazla kâr elde etmenin ve rekabette öne geçmenin hedeflendiği bir düzende, çalışanların yaşamını korumak neden hâlâ bir mücadele konusu? İşçi hakları konusunda tarih boyunca elde edilen kazanımlar, fabrikaların ve atölyelerin kapısından içeri ne ölçüde girebiliyor?
Paul Lafargue, “Atların Hakları ve İnsan Hakları” başlıklı yazısında, işçilere kâğıt üzerinde tanınan haklarla çalışma hayatının gerçekleri arasındaki uçurumu sert bir ironiyle ele alıyor. Çalıştırılan atlara sağlanan bakım, dinlenme ve korunma olanaklarını işçilerden esirgenen haklarla karşılaştırıyor. Aradan geçen onca yılın ardından bu karşılaştırmanın hâlâ düşündürücü olması, bugün üzerinde durmamız gereken sorunun da bir parçası.
Atların Hakları ve İnsan Hakları
Paul Lafargue — Seçme bölüm
Ayrıcalıklı atların aksine, işçi atlar paylarına düşen yulafı kazanmak için çalışmak zorundadır. Fakat kapitalist sınıf, at soyunun aristokratlarına duyduğu hürmetten ötürü, çalışan atlara “İnsan Hakları”nda yazılı olanlardan çok daha sağlam ve gerçek haklar tanır.
En temel hak olan yaşamını sürdürme hakkı, hiçbir uygar toplumda işçilere tanınmazken atlara tanınır. Tay, daha doğmadan, henüz ana rahmindeyken bu haktan yararlanmaya başlar. Annesi, gebeliğinin daha en başında bütün işlerden muaf tutulur ve yavrusunu huzur ve rahatlık içinde büyütsün diye kıra gönderilir. Yavrusunun yanında kalır; onu emzirir, büyüyene kadar koşup oynayacağı çayırda hangi otları yiyeceğini öğretir.
İnsan haklarını savunan ahlakçılar ve siyasetçiler, işçilere bu hakların tanınmasını kabul edilemez bulurlar. Kadınlara doğumdan önce ve sonra ikişer ay fabrikada çalışmama hakkı tanınmasını ve bu süre boyunca geçimlerini sağlayacak maddi desteğin verilmesini istediğimde Temsilciler Meclisinde bir fırtına koparmıştım. Önerim uygarlığın ahlak anlayışını altüst etti, kapitalist düzeni sarstı. Ne korkunç bir rezalet: Bebekler için tayların haklarını istemek!
İşçi çocukları küçücük ayakları üzerinde yürümeye daha yeni başlamışken kapitalizmin zindanlarında ağır işlerde çalışmaya mahkûm edilir. Oysa taylar, doğanın şefkatli kucağında özgürce serpilir. Çalıştırılmadan önce gelişimlerini tamamlamalarına özen gösterilir, yapacakları işler de büyük bir titizlikle güçlerine göre ayarlanır.
Kapitalistlerin atlara gösterdiği bu özen, onların bütün yaşamları boyunca sürer. Atlı omnibüs şirketinin ahırlarda saman yerine turba (kısmen ayrışmış bitki kalıntıları) ve tabakhane atıkları kullandığını öğrenen burjuva basınının o soylu öfkesini hâlâ hatırlayabiliriz: Zavallı atların böylesine kötü altlıklarda yatması olacak şey miydi! Burjuvazinin daha hassas ruhlu mensupları, sanayinin küçük kurbanlarının başına gelenlerden etkilenmediklerini kanıtlarcasına bütün kapitalist ülkelerde hayvanları koruma dernekleri kurmuşlardır. Dar kafalı küçük burjuvanın kaba bencilliğini kişiliğinde kusursuzca cisimleştiren burjuva filozofu Schopenhauer, yüreği parçalanmadan bir kırbaç şakırtısını bile duyamazdı.
İşçilerini günde on dört ila on altı saat çalıştıran aynı şirket, sevgili atlarından yalnızca beş ila yedi saatlik çalışma ister. Yorgunluklarını atsınlar ya da hastalandıklarında iyileşsinler diye onlar için yemyeşil çayırlar satın almıştır. Şirketin ilkesi, dört ayaklı bir hayvanın bakımına iki ayaklı bir çalışanın ücretinden daha fazla para harcamaktır. Hiçbir yasa koyucunun, hiçbir ateşli “İnsan Hakları” savunucusunun aklına, ata ancak ölümünden sonra yararı dokunacak bir emeklilik sağlamak için günlük yeminden kesinti yapmak gelmemiştir.
Atların Hakları duvarlara asılmamıştır. Bunlar, Sokrates’in doğanın bütün insanların bilincine yerleştirdiğini söylediği ‘yazılı olmayan yasalar’ gibidir.
Son Söz
Görüyorsunuz ya, Lafargue’ın bir asrı aşkın süre önce kaleme aldığı bu sözler, insan hayatının kâr hırsı karşısında nasıl değersizleştirilebildiğini bugün de çarpıcı biçimde ortaya koyuyor.
Bu konuda söylenecek çok şey var. Ancak insanın içindeki yetersizlik duygusunu daha fazla kazanarak, tüketerek ve güç edinerek susturmaya çalıştığı bir dünyada, bu sözlerin ne kadar karşılık bulacağını bilemiyorum. Hırslarımızın ardındaki ihtiyaçları sorgulamadığımızda, başkalarının hayatını etkileyen kararlarımızı da yalnızca kazanç üzerinden değerlendirmeye başlayabiliyoruz.
Bu hafta sonu kendimize biraz durup düşünme fırsatı verelim. Bizi her geçen gün daha fazla içine çeken tüketim alışkanlıklarının hangi çalışma koşullarıyla beslendiğini, satın aldıklarımızın ardında kimlerin emeği ve hayatı olduğunu düşünelim.
Bir de okuma önerim var: Émile Zola’nın Germinal’i. Maden işçilerinin yaşamını ve mücadelesini anlatan bu roman, Lafargue’ın sözlerinin ardından güçlü bir okuma olabilir. Dileyenler eserin sinema uyarlamasını da izleyebilir.
Aliağa’da hayatını kaybeden işçi kardeşlerimizin ailelerine, yakınlarına ve sevenlerine başsağlığı ve sabır diliyorum.
Kaynak: Paul Lafargue, The Right to Be Lazy and Other Studies, “The Rights of the Horse and the Rights of Man”, s. 160–162. Charles H. Kerr’in İngilizce çevirisinden Türkçeye Mehmet Tolga Görgülü tarafından çevrilmiştir.